موج نو سینمای مصر در جشنواره فیلم قاهره: بازتعریف هویت سینمایی کشور

در جشنواره بین‌المللی فیلم قاهره امسال، فیلمسازان مصری نه تنها برای نمایش اولین فیلم‌های خود حضور دارند، بلکه برای ادعای سهمی در آینده سینمای کشورشان نیز آمده‌اند. صنعت سینمای مصر که زمانی قلب تپنده سینمای عرب بود، دیگر با گذشته تجاری یا دوران طلایی نوستالژیک خود تعریف نمی‌شود. بلکه توسط نسلی که فیلمسازی را نه به عنوان احیا، بلکه به عنوان بازپس‌گیری می‌بیند، دوباره تصور می‌شود.

نسل جدید فیلمسازان مصری

در سراسر برنامه جشنواره و پلتفرم ارائه Cairo Film Connection، کارگردانان سینمایی را خلق می‌کنند که همزمان شخصی، سیاسی و جسورانه است.

«فکر می‌کنم کار من ترکیبی از ادامه و نوآوری است»، می‌گوید مستندساز یومنا خطاب که پروژه عمیقاً شخصی خود «دوستان دیگری دارم» را به ارتباط فیلم قاهره می‌آورد. او ادامه می‌دهد: «من از بزرگان الهام می‌گیرم — شاهین، خان، خیری بشاره. چنین میراثی باعث می‌شود احساس مسئولیت کنم که تقلید نکنم. بلکه روایت‌ها و سبک‌های بصری‌ای خلق کنم که به نسل من وفادار باشند.»

برای فیلمساز مای زاید، که فیلم بلند در حال توسعه‌اش “رنگین‌کمان‌ها طولانی نمی‌مانند” در رقابت ارائه می‌شود، این تغییر نسل به معنای بازنویسی این است که چه کسی دیده شود. او می‌گوید: “در سینمای مصر داستان‌های کافی با محوریت زنان وجود نداشته است. به همین دلیل من می‌خواستم داستان‌هایی درباره زنانی که می‌شناسم بگویم. فیلم‌های مستقلی که همچنان به مخاطبان مصری می‌رسند و تأثیر واقعی دارند.”

روحیه نوآوری در سینمای مصر

این روحیه در برنامه امسال مصر دیده می‌شود. از طنز خشک یاسر شفیعی “شکایت شماره ۷۱۳۳۱۷”، تا مستند خط مقدم مای سعد و احمد الدناف که در غزه فیلمبرداری شده، “یک نمایش دیگر”، و فیلم تأمل‌برانگیز ماجد نادر “همه آنچه باد می‌تواند ببرد.” برخی در رقابت به نمایش درمی‌آیند و برخی به دنبال شرکا هستند. اما همه با همان اعتقاد آرام مشترک هستند که نوسازی سینمای مصر با شخصی آغاز می‌شود.

برای ابانوب نبیل، که فیلم کوتاه او “بی‌نام” در رقابت‌ها به نمایش درمی‌آید، جشنواره فیلم قاهره بیش از یک پلتفرم، یک بازگشت به خانه است. او به یاد می‌آورد: «در دوران دانشجویی، ما کلاس‌ها را ترک می‌کردیم تا به تماشای فیلم‌ها و کلاس‌های آموزشی جشنواره فیلم قاهره برویم. آن جشنواره جایی بود که من برای اولین بار سینمای جهان را کشف کردم. آنجا کلاس واقعی ما بود. اکنون که با فیلم خودم در آنجا حضور دارم، احساس می‌کنم به خانه بازگشته‌ام.»

تجربه‌ای فراتر از نمایش فیلم

در میان آثار داستانی، مستند و فرم‌های ترکیبی، این فیلمسازان سینمایی را می‌سازند که ابتدا با خودشان سخن می‌گوید. در این فرآیند، با همه دیگران نیز ارتباط برقرار می‌کند.

رقابت بین‌المللی فیلم بلند
«یک نمایش دیگر» (۲۰۲۵)
(مای سعد، احمد الدناف، مصر، فلسطین. تهیه‌کنندگان: باهو بخش و صفی‌الدین محمود)

داستان سیرک آزاد غزه

فیلم «یک نمایش دیگر» که در زیر بمباران در غزه فیلم‌برداری شده است، داستان سیرک آزاد غزه را دنبال می‌کند. این سیرک برای کودکان آواره در میان ویرانی‌ها اجرا می‌شود. این مستند بلند به کارگردانی مشترک فیلمساز مصری مای سعد و فیلمبردار غزه‌ای احمد الدناف ساخته شده است. فیلم هم به عنوان شهادت و هم به عنوان عملی از مقاومت ایستاده است.

پیام امید و مقاومت

احمد الدناف می‌گوید: «ما این فیلم را زیر بمباران مداوم و تهدید دائمی نسل‌کشی ساختیم.» او امیدوار است که بینندگان ببینند «چقدر عمیقاً زندگی را دوست داریم و چقدر نمی‌خواهیم مرگ را تجربه کنیم.» نتیجه، پرتره‌ای تأثیرگذار از مقاومت و ایستادگی است. این فیلم یادآوری می‌کند که حتی در جنگ، هنر همچنان عملی از بقا است.

مسابقه افق‌های سینمای عرب
«شکایت شماره ۷۱۳۳۱۷» (۲۰۲۵)
(یاسر شفیعی، مصر. تولید شده توسط رد استار، مصر اینترنشنال فیلمز، فیلم اسکوایر، فیلمولوژی پروداکشن)

تحلیل فیلم «شکایت شماره ۷۱۳۳۱۷»

«شکایت شماره ۷۱۳۳۱۷» به شکلی تاریک و کمدی، اما به طرز آرامی ویرانگر، یخچالی خراب را به استعاره‌ای برای جامعه‌ای تبدیل می‌کند که در حالت تعمیر گیر کرده است. این فیلم با بازی محمود حمیده و شیرین، مطالعه‌ای صمیمی از شخصیت‌ها ارائه می‌دهد و نزول یک زوج بازنشسته به پوچی بوروکراتیک را به تصویر می‌کشد. با وجود مینیمالیسم خود، «القهر» را که حس غیرقابل ترجمه‌ای از ظلم و بی‌عدالتی روزمره است، با دقت و خودداری احساسی بررسی می‌کند.

صدای جدید در سینمای اجتماعی مصر

این فیلم صدای جدیدی در سینمای اجتماعی مصر به نمایش می‌گذارد. شفیعی می‌گوید: «این داستان درباره یک یخچال نیست. این درباره چیزهایی است که یاد گرفته‌ایم با آنها زندگی کنیم—یا بدون آنها.»

مسابقه فیلم‌های کوتاه
«بی‌نام»
(ابانوب نبیل، مصر. تهیه‌کننده: باهو بخش، صفی‌الدین، مارک لطفی)
در شهر اسکندریه، «بی‌نام» داستان جنا، دختر جوان یک رقصنده شکم را دنبال می‌کند. او به تنهایی در خیابان‌های شهر پرسه می‌زند و کوزه‌ای را حمل می‌کند که بخشی از بدن مادرش را در خود دارد. آنچه به عنوان یک مأموریت ناامیدانه آغاز می‌شود، به سفری ترسناک از طریق ترس، عشق و بقا تبدیل می‌شود. نویسنده و کارگردان ابانوب نبیل با استفاده از خاطرات کودکی و از دست دادن شخصی، به بررسی چگونگی تغییر هویت توسط بیماری می‌پردازد. همچنین، چگونگی به ارث بردن آرام درد والدین توسط کودکان را نشان می‌دهد. این فیلم که به «هر زن، مادر و دختری که در بی‌ثباتی زندگی می‌کند» تقدیم شده است، با واقع‌گرایی و همدلی خود، نبیل را به عنوان صدایی جسور در سینمای مصر معرفی می‌کند.

ارتباط فیلم قاهره
«رنگین‌کمان‌ها دوام نمی‌آورند» (در حال توسعه، داستانی)
(میه زاید، کلئو مدیا، مصر)

داستان سفر جاده‌ای خانوادگی

پس از مستند تحسین‌شده‌اش «مثل یک دختر وزنه بزن»، میه زاید با «رنگین‌کمان‌ها دوام نمی‌آورند» بازمی‌گردد. این فیلم داستان لطیف یک سفر جاده‌ای خانوادگی را روایت می‌کند. دختری هشت‌ساله به نام سلمی که بینایی‌اش را از دست می‌دهد، در مرکز این داستان قرار دارد. هنگامی که سلمی با والدین جداشده‌اش از اسکندریه به دریای سرخ سفر می‌کند، او تلاش می‌کند تا رنگ‌های جهان را قبل از محو شدن ببیند.

توسعه پروژه و مناظر مصر

این پروژه از طریق برنامه‌هایی از جمله سازندگان رسانه جهانی فیلم ایندیپندنت و اقامت نیپکو توسعه یافته است. مناظر مصر در این فیلم به نقشه‌ای احساسی تبدیل می‌شود. زاید مصر را به عنوان «شخصیت چهارم فیلم» توصیف می‌کند. او می‌گوید این کشور نه صیقل‌خورده یا عجیب و غریب، بلکه بافت‌دار و اصیل است.

«دوستان دیگری دارم» (در حال توسعه، غیر داستانی)
(یومنا خطاب، مصر)

در «دوستان دیگری دارم»، مستندساز یومنا خطاب دوربین را به سمت خود می‌چرخاند و به کاوشی بی‌پرده از دوستی‌های زنانه، بزرگسالی و گذر زمان می‌پردازد. این پروژه با ترکیب دفترچه خاطرات، مکاتبات و اعترافات، روابط فیلمساز با پنج دوست نزدیکش را در حالی که به ۴۰ سالگی نزدیک می‌شود، بازبینی می‌کند. خطاب می‌گوید: «این داستان بلوغی است که در سنین بالاتر اتفاق می‌افتد.» این فیلم شاعرانه و شخصی، سنت طولانی مستندهای صمیمی مصر را برای نسلی که در حال بازتعریف ارتباط و زن بودن است، بازآفرینی می‌کند.

«همه آنچه باد می‌تواند ببرد» (پس از تولید، داستانی)
(ماجد نادر، مصر، قطر. تولید شده توسط ماجد نادر و تامر السعید)

مرزهای حافظه و رویا

الهام گرفته از خاطرات زوال عقل مادربزرگش، فیلم «همه آنچه باد می‌تواند ببرد» اثر ماجد نادر، مرز بین حافظه، رویا و از دست دادن را محو می‌کند. هنگامی که ذهن رو به زوال سوزانا شروع به ترکیب گذشته و حال می‌کند، فیلم به تأملی بر زمان و ردپای داستان‌های خانوادگی تبدیل می‌شود.

ترکیب صمیمیت و آزمایش‌های بصری

این پروژه که با همکاری تامر السعید تولید شده است، صمیمیت را با آزمایش‌های بصری ترکیب می‌کند. همچنین به بررسی این می‌پردازد که چگونه تاریخچه شخصی می‌تواند هم هویت را شکل دهد و هم تحریف کند.