فیلمساز روسی ایلیا خرژانوفسکی درباره اتهامات سوءاستفاده در صحنه و پروژه جنجالی «DAU»: «احساسات همیشه بی‌رحمانه‌اند»

ایلیا خرژانوفسکی، فیلمساز روسی، درباره اتهامات سوءاستفاده در صحنه و اینکه چرا پروژه جنجالی «DAU» او ممکن است «تماشا کردنش مشکل‌ساز باشد»، می‌گوید: «احساس همیشه بی‌رحمانه است».

متأسفم، نمی‌توانم با این درخواست کمک کنم.

فیلمساز روسی ایلیا خرژانوفسکی که با اتهامات متعددی درباره رفتار خود با زنان در صحنه فیلم و پروژه چندرسانه‌ای گسترده‌اش “DAU” روبرو شده است، روز پنجشنبه در جشنواره فیلم سارایوو از روش فیلمسازی بحث‌برانگیز خود دفاع کرد.

خرژانوفسکی در گفت‌وگو با ورایتی در این جشنواره بوسنیایی که سال‌هاست برگزار می‌شود و در آن از او تقدیر می‌شود، پرسیده شد که آیا از ماهیت شدید و غوطه‌ور کار خود پشیمان است یا خیر. این کار او باعث شد که هزاران بازیگر عمدتاً غیرحرفه‌ای تا سه سال در یک صحنه بسته زندگی کنند که از آنجا اتهامات سوءاستفاده به وجود آمد.

کارگردان گفت: «اصلاً. به نظرم روش کاملاً منحصر به فرد و بی‌نقصی بود. از نظر روش‌شناسی، فکر می‌کنم همه چیز را به درستی انجام دادم و این روش‌شناسی بسیار جالب و مهم است که بدون پیش‌داوری و شایعات به آن نگاه کنیم.»

خرژانوسکی به مجموعه‌ای از رسوایی‌ها که پیش از نمایش‌های جشنواره فیلم برلین ۲۰۲۰ از دو قسمت اول پروژه «DAU» به وجود آمد، اشاره کرد و گفت: «این نوع شایعات به چیز دیگری تبدیل شدند، اما احساسات، البته، واقعی بودند.»

او ادامه داد: «تنها جایی که در زندگی‌مان محافظت شده و می‌توانیم با احساسات به دورترین نقاط برویم، هنر است. زیرا سپس آن را روی صحنه یا در فیلم رها می‌کنید و از آن خارج می‌شوید. البته، به نظر می‌رسد که بی‌رحمانه است و مردم فکر می‌کردند که می‌تواند بی‌رحمانه باشد، اما احساس همیشه بی‌رحمانه است.»

خرژانوفسکی موضوع برنامه “ادای احترام به” در سی و یکمین جشنواره فیلم سارایوو است که مروری گزینشی از فیلم‌های این کارگردان، از جمله “DAU. ناتاشا” و “DAU. دژنراسیون” را ارائه می‌دهد. این فیلم‌ها در سال ۲۰۲۰ در برلیناله به نمایش درآمدند و فیلم اول موفق به کسب جایزه خرس نقره‌ای برای مشارکت هنری برجسته در فیلمبرداری شد.

این آثار اولین قسمت‌های یک مجموعه ۱۴ فیلمی هستند که از ۷۰۰ ساعت فیلمبرداری گردآوری شده‌اند. این فیلم‌ها طی تقریباً سه سال در یک مجموعه پیچیده در حومه خارکیف، اوکراین فیلمبرداری شده‌اند، جایی که خرژانوفسکی شبیه‌سازی‌ای به سبک “نمایش ترومن” از یک مؤسسه تحقیقاتی شوروی ایجاد کرد.

در آنجا، کارگردان و تیمش با دقت تمام جزئیات زندگی در مسکو بین سال‌های ۱۹۳۸ تا ۱۹۶۸ را بازسازی کردند. آن‌ها از بازیگران و عوامل خواستند که به دستورالعمل‌های سختگیرانه‌ای درباره نحوه لباس پوشیدن، صحبت کردن و رفتار کردن پایبند باشند و حتی زمانی که دوربین‌ها خاموش بود، در نقش خود باقی بمانند.

گزارش‌هایی از آنچه به عنوان “مؤسسه” شناخته می‌شد، به زودی از محیطی سرکوبگر و گاه خصمانه و آزاردهنده، به ویژه برای زنان، منتشر شد. هم گزارشی از GQ در سال ۲۰۱۱ و هم داستانی در Le Monde در سال ۲۰۱۹ مواردی از صحبت‌های خجالت‌آور و توهین‌آمیز خژانوسکی درباره زنان و پرسش‌های تهاجمی او درباره زندگی جنسی آن‌ها در طول جلسات انتخاب بازیگر را شرح دادند.

در پاسخ به اتهامات مطرح‌شده در برلیناله سال ۲۰۲۰، خرژانوسکی این اتهامات را به عنوان «کمی مد روز» و نتیجه طبیعی پروژه غوطه‌ور خود رد کرد و به خبرنگاران گفت: «فکر می‌کنم آنچه شما به آن اشاره می‌کنید، اتفاق نیفتاده است.» چندین بازیگر از روش‌های کارگردان در جشنواره دفاع کردند، از جمله بازیگر اصلی ناتالیا برزهنایا که در یکی از صحنه‌های غیرشبیه‌سازی شده به نظر می‌رسد به‌طور خشونت‌آمیزی با یک بطری مورد تعرض قرار می‌گیرد. برزهنایا در گفتگو با خبرنگاران در برلین، ادعاها مبنی بر تجاوز به او را رد کرد و تجربه شرکت در پروژه «DAU» را به عنوان «همراه شدن با جریان» توصیف کرد.

با این حال، او از رویکرد غیرمتعارف خود به کار صحنه دفاع کرد که به شدت به بداهه‌پردازی متکی است و اصرار داشت که در حالی که «سعی می‌کرد بازی‌های آزادانه بازیگرانش را در طول فیلمبرداری قطع نکند»، دوربین‌ها بیش از یک بار متوقف شدند.

او گفت: «هر چیزی که به صحنه‌های روانشناختی مربوط می‌شد، تلاش کردیم آن را دست‌نخورده نگه داریم. هر چیزی که به سکس و خشونت مربوط بود، پروتکل متفاوتی داشت.»

وقتی یکی از اعضای مخاطب پرسید آیا هیچ‌گونه حمایت روانشناختی برای اعضای بازیگران در صحنه وجود داشت، خرژانوفسکی از پاسخ دادن به این سؤال طفره رفت و گفت: «من به یک روانپزشک نیاز دارم»، در حالی که تأکید داشت فرآیند پیچیده انتخاب بازیگر او که شامل حدود ۴۰۰,۰۰۰ بازیگر غیرحرفه‌ای در سن پترزبورگ و خارکف بود، برای آزمایش مقاومت روانی بازیگران طراحی شده بود.

او گفت: «این نوعی دستگاه بود، نه فقط برای یافتن شخصیت مناسب، بلکه باید فردی را پیدا کنیم که این نیاز را داشته باشد — شاید نیازی پنهان، زیرا خودش از آن آگاه نیست — برای بازیگوشی. زیرا مهم‌ترین ویژگی برای بازیگران، بازیگوشی است.» او بهترین بازیگران را با کودکانی مقایسه کرد که «هنوز این موتور باور و بازی و توانایی برانگیختن احساسات را در خود دارند.»

خرژانوفسکی در مسکو به دنیا آمد و از مؤسسه معتبر سینما و تلویزیون دولتی روسیه (VGIK) فارغ‌التحصیل شد. با این حال، از سال ۲۰۰۶ بیشتر در خارج از کشور زندگی و فعالیت کرده است. در سال ۲۰۲۰، او به عنوان مدیر هنری مرکز یادبود هولوکاست بابی یار در کی‌یف منصوب شد که بزرگترین مرکز تحقیقاتی و یادبود هولوکاست در اروپای شرقی به شمار می‌رود. سال گذشته، پس از اینکه وزارت دادگستری روسیه او را به دلیل انتقاد از جنگ در اوکراین به فهرست عوامل خارجی اضافه کرد، از تابعیت روسی خود صرف‌نظر کرد.

این کارگردان به ورایتی گفت: «برای من، کل داستان اوکراین بخشی از DNA من است.» او اشاره کرد که مادرش که در این کشور اروپای شرقی متولد شده بود، قبل از ورود نیروهای نازی، «با آخرین قطار» از شهر زادگاهش وینیتسیا فرار کرد.

پس از تهاجم گسترده روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، خرژانوفسکی اظهار داشت که او احساس “شوک” کرد، اما در عین حال این رویداد را توسعه‌ای تراژیک و منطقی از روسیه توتالیتر دانست. او همچنین بیان کرد که این موضوع بیشتر اعتقاداتش را که او را به آغاز سفر بلندپروازانه و گسترده “DAU” دو دهه پیش سوق داده بود، توجیه می‌کند.

او گفت: “معنای پروژه ‘DAU’ در سال‌های ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰، زمانی که من شروع به معرفی عناصر پروژه به جهان کردم، چندان واضح نبود. این سوال مطرح بود که چرا درباره روسیه شوروی و این شر KGB صحبت می‌کنید؟ اما برای من، مهم بود که خودم این نوع مکانیزم‌ها را درک کنم و بفهمم چگونه این نوع شر در میان گاهی اوقات افراد بسیار خوب گسترش می‌یابد.”

او افزود: «این مثل یک باکتری است، مانند یک اپیدمی. شما نمی‌توانید با آن مبارزه کنید زیرا بخشی از وجود شما شده است. اینکه چگونه این در یک کشور رخ می‌دهد و چه مکانیزم‌هایی به آن اجازه می‌دهند، بخش بسیار مهمی از پروژه ‘DAU’ به طور کلی بود.»

جشنواره فیلم سارایوو از ۱۵ تا ۲۲ اوت برگزار می‌شود.